Frombork położony jest w północno - zachodniej części województwa warmińsko - mazurskiego, w powiecie braniewskim. Usytuowany jest na Zalewem Wiślanym, na pograniczu Wysoczyzny Elbląskiej, Wybrzeża Staropruskiego i Niziny Warmińskiej.
Przez teren gminy przebiegają drogi wojewódzkie 504 (Elbląg - Braniewo) i 505 (Pasłęk - Frombork). Otoczenie bezpośrednie stanowią gminy: Braniewo, Płoskinia, Młynary, Tolkmicko. Dzięki portowi Frombork dysponuje połączeniem wodnym z Krynicą Morską i miejscowością Piaski na Mierzei Wiślanej.
Powierzchnia miasta - 759 ha - 7,59 km2
Powierzchnia gminy - 11.823 ha - 118,23 km2
Ogółem obszar miasta i gminy - 12.582 ha - 125,82 km2
Powierzchnia wód Zalewu Wiślanego - 3.883 ha - 38,83 km2
Historia Fromborka (źródło: frombork.pl)
Pierwsze wzmianki źródłowe o Fromborku pochodzą z 1278. Badania archeologiczne nie potwierdziły istnienia tutaj wcześniejszego osadnictwa. Kiedy po kolejnym powstaniu Prusów w 1275 doszczętnie spalono katedrę w Braniewie, biskup warmiński Henryk Fleming postanowił przenieść kapitułę warmińską i wybudować katedrę we Fromborku.
Nazwę miasta przyjęto od Najświętszej Marii Panny, patronki katedry. Osadnicy niemieccy nazywali je - Frauenburg, a kanonicy warmińscy w swoich dokumentach pisali Castrum Dominae Nostrae - Gród Naszej Pani. Ona też zajęła miejsce w herbach miasta i kapituły.
Powstały w wyniku tego wyboru w ostatniej ćwierci wieku XIII kompleks osadniczy składał się z dwóch, całkowicie od siebie niezależnych, jednostek: zespołu katedralnego na wzgórzu i miasta nad brzegiem Zalewu Wiślanego. Każda z nich posiadała odmienne podstawy prawne. Dopiero w końcu wieku XIX tarasy górny i dolny powiązano w jeden zespół, natomiast w roku 1926 Wzgórze Katedralne i miasto połączone zostały administracyjnie. Frombork początkowo stanowił własność biskupów warmińskich, od roku 1320 należał do kapituły. Zwany był wówczas Civitas Warmiensis (miasto warmińskie). Tak też było w istocie, gdyż Frombork był stolicą Warmii. Prawa miejskie nadał Fromborkowi biskup Eberhard z Nysy dnia 8 lipca 1310 roku.
We Fromborku przebywał Mikołaj Kopernik, który jako kanonik kapituły warmińskiej żył i pracował na Wzgórzu Katedralnym niemal nieprzerwanie od roku 1510 do dnia swojej śmierci w maju 1543 roku. Właśnie tutaj Mikołaj Kopernik opracował swoje wielkie dzieło "De Revolutionibus", które odmieniło dotychczasowe pojęcia o wszechświecie. Zespół katedralny na Wzgórzu jest klejnotem architektury na Warmii i miejscem, gdzie pochowano Mikołaja Kopernika.
Od czasów założenia życie mieszkańców miasta wiązało się głównie z rybołówstwem i rolnictwem. Z biegiem lat powstawały tutaj warsztaty rzemieślnicze świadczące głównie usługi dla kanoników i służby kościelnej. Już w średniowieczu wymieniano funkcjonowanie we Fromborku cechów krawców, piekarzy, piwowarów oraz gildii rybackiej. Po kilkakrotnych zniszczeniach zabudowy miejskiej w czasie wojen szwedzkich rozpoczyna się w drugiej połowie wieku XVII upadek gospodarczy. Pewne ożywienie daje się zauważyć po roku 1837, kiedy przeniesiono tutaj siedzibę biskupstwa.
Rozwój turystyki, który nastąpił w końcu wieku XIX, spowodowany m.in. uruchomieniem w roku 1899 linii kolejowej, sprzyjał dalszemu rozwojowi miasteczka jako znaczącego już ośrodka turystyczno-wypoczynkowego. Powstało wówczas kilka hoteli, gospód i pensjonatów. Zarówno warownia katedralna, otaczające ją kanonie, jak i miasto często niszczono w licznych wojnach. II wojna światowa szczególnie ciężko doświadczyła miasto. Front przetoczył się dolnym tarasem, dlatego Wzgórze Katedralne poniosło mniejsze straty. Po zakończeniu wojny Frombork po 173 latach powrócił do Polski. W roku 1946, podjęto decyzję o zorganizowaniu Muzeum Mikołaja Kopernika. Muzeum to udostępniono zwiedzającym we wrześniu 1948.
Odbudowa zniszczonego w ponad 80% Fromborka była przedsięwzięciem bardzo poważnym. Wymagała dużych nakładów środków oraz sił. Przy odbudowie Fromborka pomagali harcerze oraz konserwatorzy zabytków. W latach 1966-1973 prowadzono odbudowę Fromborka, w ramach akcji Związku Harcerstwa Polskiego pod kryptonimem "Operacja 1001 Frombork". 2391 instruktorów i harcerzy za swoją nienaganną pracę, trwającą co najmniej trzy turnusy, otrzymało najwyższe wyróżnienie - tytuł Honorowego Obywatela Fromborka.
ZABYTKI FROMBORKA
NOWY PAŁAC BISKUPI
Zabytkowy, neogotycki budynek wykonany z cegły, znajdujący się we Fromborku, przy ulicy Katedralnej 6. Obecnie pełni funkcję plebanii tutejszej parafii.
Został on wybudowany w miejscu dawnych kanonii pw. św. Jana Nepomucena i św. Andrzeja Apostoła, w latach 1844-1845. Decyzja o budowie zapadła, ponieważ w 1837 przeniesiono siedzibę biskupią do Fromborka. Pałac pełnił tę funkcję przez ponad sto lat, do momentu przeniesienia siedziby biskupów do Olsztyna.
KOŚCIÓŁ ŚW. WOJCIECHA
Zabytkowy, neogotycki, kościół, znajdujący się we Fromborku, przy ulicy Elbląskiej 5. Dawniej należał do istniejącej w mieście od 1772 roku wspólnoty ewangelickiej. Budynek powstawał w latach 1857-1861, jego projektantem był Fryderyk Stüller z Berlina. W 1903 do kościoła dobudowano dom parafialny. Obecnie ten zespół budynków jest siedzibą zbioru Kościoła Zielonoświątkowego "Parakletos" we Fromborku.
Zabytkowy neogotycki kościół św. Wojciecha, znajdujący się we Fromborku, przy ulicy Elbląskiej 5. Dawniej należał do istniejącej w mieście od 1772 roku wspólnoty ewangelickiej. Budynek powstawał w latach 1857-1861, jego projektantem był Fryderyk Stüller z Berlina. W 1903 do kościoła dobudowano dom parafialny, który obecnie jest siedzibą Kościoła Zielonoświątkowców. Kościół św. Wojciecha spełnia rolę kaplicy przedpogrzebowej i nie jest udostępniony do zwiedzania.
CMENTARZ KANONIKÓW WARMIŃSKIEJ KAPITUŁY KATEDRALNEJ
Zabytkowy cmentarz kanoników Warmińskiej Kapituły Katedralnej we Fromborku założony został w 1908 roku. Od początku istnienia Kapituły kanonicy byli chowani w katedrze. Początkowo grzebano ich pod posadzką wokół bocznych ołtarzy, a od 1720 roku w krypcie pod prezbiterium. Z powodu braku miejsca na dalsze pochówki we fromborskiej katedrze nieopodal Wzgórza Katedralnego założono cmentarz kanoników. Pierwszy pochówek miał miejsce w 1911 roku, ostatni w 1946. Spoczywa na nim 22 kanoników i 1 wikariusz katedralny. Wszyscy tu pochowani byli wysoko wykształconymi duchownymi (profesorami oraz doktorami filozofii i teologii). Spora część z nich nosiła polskie nazwiska.
Cmentarz składa się z 4 kwater, podzielonych dwiema alejami lipowymi (poprzeczną i podłużną). Aleja podłużna biegnie bezpośrednio od bramy cmentarza. Na jej końcu znajduje się rzeźba z piaskowca, zatytułowana Ukrzyżowanie. Jest to wykonana na początku XX wieku kopia dzieła Tilmana Riemenschneidera, którego autorem był Joseph Seitz. Nagrobki na cmentarzu są wykonane kutego żelaza, kamienia i drewna.
KOŚCIÓŁ ŚW. MIKOŁAJA
Zabytkowy gotycki dawny kościół parafialny wybudowany w połowie XIV wieku. Dzielił losy miasta, wielokrotnie uszkodzony i odbudowywany po kolejnych wojnach i pożarach. Kościół po raz kolejny został zniszczony w 1945 roku, podczas działań prowadzonych pod koniec drugiej wojny światowej – dach i całe barokowe wyposażenie wnętrza zostały wtedy doszczętnie spalone. Do czasów współczesnych po kościele tym zachowały się tylko zewnętrzne mury. Budowla została zabezpieczona i odgruzowana dopiero w 1960 roku, a jej odbudowa została przeprowadzona w latach 1972-1973. Wnętrza zostały zaadoptowane na kotłownię miejską, która znajdowała się w tym miejscu do 2002 roku.
Zabytkowy gotycki dawny kościół parafialny wybudowany w połowie XIV wieku. Przed II wojną światową służył mieszkańcom miasta jako fara. W 1945 roku został zniszczony - dach i całe barokowe wyposażenie wnętrza zostały wtedy doszczętnie spalone. Odbudowany po wojnie pełnił funkcję kotłowni miejskiej. Obecnie budowla jest własnością kościelną, niedostępną do zwiedzania. Można ją jednak oglądać z zewnątrz. W budynku planowane jest utworzenie muzeum diecezjalnego.
W następnych latach był wielokrotnie poważnie uszkodzony, a następnie odbudowywany, ale nie zatarło to jednak jego pierwotnej formy. Pożary spustoszyły jej wnętrze m.in. w 1414 roku, 1440 i 1454 roku. W 1461 roku została częściowo zniszczony podczas oblężenia Fromborka (runęła wtedy cała zachodnia elewacja razem z rzędem filarów). Odbudowa została przeprowadzona w latach 1461-1507. Świątynia ponownie został uszkodzona w 1520 roku i zniszczona w 1574 roku. Po odbudowie, budowla została ponownie konsekrowana przez biskupa Marcina Kromera w 1582 roku. Prace rekonstrukcyjne zostały przeprowadzone także w latach 1691-1694 (po pożarze z około 1680 roku). Jeszcze raz została zrekonstruowana wtedy górna partia elewacji zachodniej, szczyty i dachy, a także całe wnętrze zostało nakryte sklepieniami (wcześniej było nakryte stropem płaskim) i została dobudowana kruchta zachodnia. W 1703 roku została odbudowana dzwonnica (zapewne z XVI wieku, zniszczona przed 1691 rokiem). Świątynia była restaurowana również w latach 1860 i 1935-1937. Po raz kolejny została zniszczona w 1945 roku, podczas działań prowadzonych pod koniec drugiej wojny światowej – dach i całe barokowe wyposażenie wnętrza zostały wtedy doszczętnie spalone, zachowały się tylko mury obwodowe. Budowla została zabezpieczona i odgruzowana dopiero w 1960 roku, a jej odbudowa została przeprowadzona w latach 1972-1973. Wnętrza zostały zaadoptowane na kotłownię miejską, która znajdowała się w tym miejscu do 2002 roku.
Jest to budowla gotycka, nieorientowana, murowana, wzniesiona z cegły. Wybudowano ją na planie prostokąta, jako trójnawowy kościół halowy bez wydzielonego prezbiterium. Od strony zachodniej jest umieszczona kruchta, od wschodniej – zakrystia na planie prostokąta, a nad nią empora otwierająca się do nawy bocznej ostrołukową arkadą. Ściany korpusu nawowego podparte zostały przyporami, podzielone są ostrołukowymi otworami okiennymi i ozdobione są smukłymi ostrołukowymi blendami. Taką samą formę mają portale o uskokowych, profilowanych ościeżach (na elewacji północnej i wewnętrzny, przez który wchodzi się do zakrystii). Trójkątne szczyty świątyni (północny i południowy) podzielone są pięcioma blendami ostrołukowymi. Nad zakrystią zostały zachowane półszczyty schodkowo-sterczynowe, ozdobione blendami o takiej samej formie. Korpus nawowy jest nakryty dachem dwuspadowym złożonym z dachówki (do 2002 roku był umieszczony w nim duży komin, wybudowany na miejscu barokowej sygnaturki z 1691 roku), zakrystia i kruchta – dachami pulpitowymi. Wnętrze świątyni jest podzielone ośmiokątnymi filarami (od strony wschodniej – pierwotne, od zachodniej – z początku XVI wieku). W zakrystii można zobaczyć ślady sklepienia krzyżowo-żebrowego z pierwszej połowy XIV wieku, w emporze stropu z 1691 roku, a w zachodniej kruchcie oryginalne sklepienie krzyżowe z 1691 roku.
BASZTA ŻEGLARSKA
Zabytkowa baszta położona we Fromborku, na rogu ulic Basztowej i Rybackiej. Jest to obiekt wykonany z cegły, zbudowany na planie kwadratu z otworem wejściowym po wschodniej stronie. Obecnie nie należy do władz miasta, jest własnością prywatną.
Jest jedyną zachowaną pozostałością po fromborskich umocnieniach obronnych z XIV–XV wieku.
Baszta żeglarska to pozostałość po fromborskich fortyfikacjach z XIV - XV wieku. Przez pewien czas pełniła rolę latarni morskiej. Odbudowana w latach 70. XX wieku. Stoi u zbiegu ulic Rybackiej i Basztowej.
KAPLICZKA PRZYDROŻNA POD WEZWANIEM ŚW. JÓZEFA
Zabytkowa neogotycka kapliczka przydrożna, znajdująca się we Fromborku, przy ulicy Katedralnej. Jest jedną z czterech kapliczek przydrożnych i przydomowych w mieście.
DOM PRZY BŁOTNEJ 2
Zabytkowy, wolnostojący dom położony we Fromborku. Na jego południowej ścianie widnieje rzeźba przedstawiająca Jana Chrzciciela.
Pierwotnie mieściło się tu schronisko młodzieżowe Niemieckiego Czerwonego Krzyża, oferujące dużą salą z miejscami do spania, stołówkę i ogród do wypoczynku. Po wojnie mieścił się tu gminny ośrodek zdrowia. Od 1988 roku był to wielorodzinny budynek mieszkalny. W 2014 r. przeprowadzono renowację elewacji oraz dachu budynku.
KANONIE:
KANONIA ŚW. STANISŁAWA KOSTKI
Zabytkowa kanonia położona we Fromborku, przy ulicy Krasickiego 2. Wchodzi w skład Ogrodów kanonickich we Fromborku. Budynek ten został wzniesiony w 1565 roku na miejscu rezebranej kanonii Kopernika, w której zachowały się fragmenty piwnic. Później był wielokrotnie przebudowywany. Obecnie istniejąca elewacja budowli pochodzi z XIX wieku. Kanonia zbudowan jest z cegły, tynkowana i dwukondygnacyjna, kryta dachem czterospadowym. Od strony zachodniej znajduje się dobudówka z tarasem. Od 1965 r. po adaptacji została wykorzystana na restaurację i dom noclegowy PTTK. Obecnie użytkowana jako Jadłodajnia z zapleczem kuchennym Centrum Młodzieży Caritas.
Parcela, na której stoi budynek jest najwyższym punktem w mieście (ok. 25 m n.p.m.). W ogrodzie kanonii znajdowało się niegdyś pavimentum, z którego Mikołaj Kopernik dokonywał obserwacji nieba.
KANONIA ŚW. MICHAŁA ARCHANIOŁA
Zabytkowa kanonia położona we Fromborku, przy ulicy Krasickiego 4. Wchodzi w skład Ogrodów kanonickich we Fromborku. Budynek ten został wzniesiony w połowie XV wieku, gruntownie przebudowana w XVII i XIX wieku. Część zabytkowa kanonii zbudowana została na planie prostokąta, jest dwukondygnacyjna, nakryta dachem naczółkowym. W drugiej kondygnacji mieści się wnęka z neogotycką kamienną rzeźbą św. Michała. W jednym z pomieszczeń na parterze znajduje się barokowy kominek z czarnego marmuru z inicjałami Łukasza Górnickiego i herbem Ogończyk. Z oficyną wschodnią, dawniej parterowym mieszkaniem dla służby, łączy się za pomocą muru, w którym bramka zamknięta jest pięknie kutą kratą z trzykrotnie powtórzonym motywem słonecznika. Od roku 2006 kanonia jest siedzibą Warsztatów Terapii Zajęciowej Caritas.
W czasie tzw. potopu szwedzkiego kanonia została doszczętnie ogołocona i zdewastowana. W ostatnich latach budynek przeszedł jednak generalny remont.
KANONIA ŚW. PIOTRA
Kurię pod patronatem św. Piotra wzniesiono w roku 1719 na miejscu wcześniej zrujnowanej, z której zachowały się średniowieczne gotyckie piwnice. Zbudowana na planie nieregularnego prostokąta i nakryta dachem dwuspadowym z dwoma ryzalitami skrywa w swym wnętrzu zachowane kominki, stiukowe dekoracje oraz fragmenty polichromii.
KANONIA MATKI BOŻEJ WNIEBOWZIĘTEJ
Od 2010 r. Środowiskowy Dom Samopomocy
zabytkowa, neogotycka kanonia położona we Fromborku, przy ulicy Katedralnej 13. Budynek powstał około 1680 roku. Na jego wschodniej ścianie widnieje barokowa rzeźba z 1677 roku, przedstawiająca Najświętszą Marię Pannę. Stanowi ona przypomnienie średniowiecznej Madonny, umieszczonej we wnęce centralnej części szczytu katedry we Fromborku.
KANONIA ŚW. PAWŁA
Zabytkowa kanonia położona we Fromborku, przy ulicy Krasickiego 8. Wchodzi w skład Ogrodów kanonickich we Fromborku. Budynek ten został wzniesiony około 1680 roku.
Przez długi czas kanonia była pozostawiona bez opieki, jej pierwotne wyposażenie uległo dewastacji i kradzieży. Brak konserwacji sprawił, że popadła w ruinę, która dziś grozi zawaleniem.
KANAŁ KOPERNIKA
Frombork jest zamieszkany, co najmniej od XIII wieku, gdy z Braniewa przeniesiono tutaj siedzibę diecezji warmińskiej. Brak bieżącej wody do celów sanitarno-higienicznych oraz energetycznych (zasilanie młyna) doskwierał mieszkańcom na tyle, że w XIV wieku (być może bliżej końca tego stulecia) postanowiono doprowadzić wodę z nieodległej rzeki Baudy. Dokonano tego przekopując niemal pięciokilometrowy kanał, częściowo biegnący przez miasto i uchodzący do Zalewu Wiślanego. Oprócz dostarczania wody pitnej kanał zasilał miejski młyn, zbudowany prawdopodobnie w XV w. Pewne źródła historyczne pozwalają przypuszczać, że w XVI w. młyn przebudowano i podwyższono, dodając wieży funkcję wodociągu. Dostarczała ona wodę do kanonii zewnętrznych i na wzgórze katedralne. Kanał spełniał swoje zadanie przez kilkaset lat, wieża wodociągowa krócej, chociaż młyn działał prawie do końca II wojny światowej. Poniższe zdjęcie lotnicze z nałożoną na nie mapą topograficzną ilustruje przebieg kanału. Przesuń kursor myszy nad obraz, by obejrzeć samą mapę topograficzną.
Obecnie kanał — zwany potocznie kanałem Kopernika, a dawniej Małą Baudą — nie funkcjonuje. Bezskutecznie próbowano go uruchomić w 1945 r. Poza miastem zarasta bujną roślinnością, na terenie Fromborka jest zasypany (odcinek od ul. Zielonej do Wieży Wodnej na mapie powyżej). Pozostał odcinek długości niespełna ćwierć kilometra pomiędzy wieżą wodociągową i portem, obecnie częściowo nakryty pomostem, na którym ustawiono ogródki letnie licznych lokali gastronomicznych umiejscowionych wzdłuż kanału.
KANAŁ KOPERNIKA WE FROMBORKU został wpisany do rejestru zabytków na mocy decyzji z dnia 27 czerwca 1968 roku (pozycja nr 1305). Katalog Zabytków Sztuki w Polsce z roku 1980 na stronie 108. podaje, że Kanał wykonano przed rokiem 1320. Kanał ciągnie się od tamy spiętrzającej rzekę Baudę, wzdłuż zbocza naturalnej wyżyny. Trasa Kanału - użytkowanego do 1944 roku (!) - została zaplanowana w ten sposób, aby wykorzystać naturalny spadek terenu, który obniża się w swej drodze od Wysoczyzny Elbląskiej do Zalewu Wiślanego. Szerokość Kanału wynosiła 5 metrów, a długość - 4976 metrów (pomiar geodezyjny z 1958 roku).
Kanał, oprócz doprowadzania wody do młyna, dostarczał słodką wodę mieszkańcom Fromborka, jak również spełniał rolę higieniczno-sanitarną, przeciwpowodziową i przeciwpożarową. Regulował także stan wód podskórnych, których nadmiar obecnie - po jego zasypaniu - odczuwają mieszkańcy niżej położonych domów, którzy narzekają na zawilgocenie swoich mieszkań. W celu utrzymania kanału w odpowiednim stanie technicznym już od XVI w. co roku w okresie nocy świętojańskiej, spuszczano w nim wodę i oczyszczano go. Prace te wykonywali chłopi z Fromborka, Pieniężna i okolic. Od 1707 roku również mieszczanie byli zobowiązani przeznaczyć jeden dzień pracy szarwarkowej na oczyszczanie kanału.
Od XVI wieku kanał pełnił również funkcję wodociągową. Po około 200 latach istnienia kanału Kapituła Warmińska (z siedzibą we Fromborku) postanowiła wykorzystać jego istnienie w celu doprowadzenia wody na Wzgórze Katedralne. W tym celu wybudowano specjalną wieżę (ukończono tę budowę na przełomie XV i XVI wieku), w której zainstalowano w latach 1571-1572 zainstalowano urządzenie czerpakowe, skonstruowane przez wrocławianina Walentego Hendlla - dostarczało ono na Wzgórze Katedralne. Pomysł opracowania wodociągu (nie zaś kanału!) przypisuje się m.in. Mikołajowi Kopernikowi.
Panorama miasta Fromborka od strony północno-wschodniej. Widoczna nitka doprowadzająca wodę pitną do miasta od rzeki Baudy. Kanał powstał na początku XIV wieku i dostarczał nie tylko wodę do użytku domowego, ale także służył do napędzania urządzeń w zakładach rzemieślniczych: młynie, garbarni, browarze. Grafika: Verl. - Amst. G.m.b.H. Breslau, 1908-1918
Odbudowa Kanału Kopernika (dokument mówi o Kanale Baudy) w akcie prawa miejscowego
W Lokalnym Planie Rewitalizacji Fromborka na lata 2007-2015 postuluje się modernizację kanału przepływającego przez miasto poprzez: "wykonanie nowego wybrukowanego koryta (dno i skarpy), wprowadzenie nawiązujących do historii barierek przy skarpach, wytyczenie ciągów spacerowych wzdłuż skarp, instalację "stylowego" oświetlenia, instalację pomp wymuszających obieg wody w kanale, montażtablic informujących o dziejach Kanału Baudy i roli Kościoła w gospodarczym życiu miasta w minionych wiekach."
KANAŁ WODNY WE FROMBORKU
Fromborski kanał wodny stanowi unikat w skali europejskiej jako pomnik średniowiecznej inżynierii. Ma długość prawie 5 km (dokładnie 4 976 m). Według innych źródeł liczy 5 846 m. Kiedy dokładnie powstał nie wiadomo. Nie jest wymieniany w dokumencie lokacyjnym miasta Fromborka, należy więc przypuszczać, że w 1310 r. jeszcze go nie było. Prawdopodobnie powstał w pierwszych dziesiątkach lat po lokacji miasta. Pierwsze wzmianki w dokumentach o istnieniu młyna wodnego pojawiają się na początku XV w. Budowa takiego młyna musiała być poprzedzona wykopaniem kanału. Pierwsza wzmianka w dokumentach o samym kanale pochodzi z 1427 r. Nie jest więc prawdą legenda mówiąca, że zaprojektował go Mikołaj Kopernik, gdyż ta hydrotechniczna budowla powstała zanim słynny astronom przyszedł na świat.
Samo przedsięwzięcie budowy kanału wynikało z niekorzystnego położenia miasta z dala od rzek. W momencie lokalizacji pierwszej osady u stóp Wzgórza Katedralnego pojawił się problem jej zaopatrzenia w bieżącą wodę, która musiała napędzać młyny, zaspokajać potrzeby sanitarne i przeciwpożarowe, stanowić wodę pitną dla ludzi i zwierząt, a także służyć celom obronnym i przeciwpowodziowym. Wykopanie kanału pozwoliło skierować część wód pobliskiej rzeki Baudy do Fromborka. Początek kanału znajduje się w miejscowości Krze (obecnie teren w pobliżu wsi Bogdany), gdzie wzniesiono zaporę i jazy na Baudzie. Przedsięwzięcie wymagało dokładnych pomiarów wysokościowych. Woda musiała mieć pewną bystrość, aby mogła napędzać młyny. Znaczna odległość utrudniała zadanie. Wykorzystano więc maksymalnie wszystkie właściwości terenu, przez który trzeba było poprowadzić kanał. Było to nieregularne zbocze wyżyny, biegnące szerokim półkolem i nachylone ku rzece Baudzie oraz w kierunku Zalewu Wiślanego. Kanał wytyczono wzdłuż tego zbocza ucinając jedną jego część, a z uzyskanej ziemi usypując wał po przeciwnej stronie kanału. Koryto kanału tworzył więc ów wał z jednej strony, a zbocze z drugiej strony. Dzięki temu uniknięto głębokiego kopania. Aby utrzymać ciągły spadek koryta na tak dużej odległości, początek kanału umieszczono możliwie wysoko. To pociągnęło za sobą konieczność podniesienia poziomu Baudy za pomocą śluzy. Kanał biegł ku miastu, następnie ciągnął się u stóp Wzgórza Katedralnego, a potem skręcał w kierunku Zalewu Wiślanego i uchodził do tego zbiornika na terenie portu. Dolny odcinek o długości 766 m biegnący przez miasto miał przekrój prostokątny i głębokość około 2 m. Ściany pionowe stanowiły mury oporowe z kamienia polodowcowego, często łupanego. W górnej części, położonej poza miastem, kanał miał przekrój trapezowaty o wymiarach 3 m szerokości w dnie, 5 m szerokości u góry i nachyleniu skarp 1:1,5.
Wody kanału napędzały młyn zbożowy i dwa młyny garbarskie. W 1571 r. nad kanałem została zbudowana przez Stanisława muratora wieża wodociągowa zwana obecnie Wieżą Wodną. Wewnątrz mieściło się urządzenie czerpakowe wykonane przez wrocławskiego rurmistrza Walentego Hendla na zlecenie kapituły. Zachował się dokument umowy podpisanej między kapitułą a Walentym Hendelem na budowę przez tego mistrza "biegłego w sztuce rurarskiej" wodociągu, który miał zapewnić zaopatrzenie w wodę Wzgórza Katedralnego. W dokumencie tym napisano, że: mistrz Walenty, ma skierować i doprowadzić Wymienionej Czcigodnej Kapitule wodę z kanału młyńskiego we Fromborku na wzgórze do Katedry, a ponadto również oddzielnie kanonikom na ich podwórze i do mieszkań, tak wewnątrz, jak i na zewnątrz dziedzińca katedralnego. Wymieniony mistrz zobowiązał się wykonać tę robotę z całą starannością, doskonale i trwale, aż do zbiornika wodnego z dwiema rurami i jeśli tylko tak długo kraj z Bożą pomocą będzie pozostawał w pokoju, uruchomić i ukończyć, za którą to robotę Czcigodna Kapituła dwieście talarów i dwanaście korcy zboża po ukończeniu i zupełnym sporządzeniu i nie pierwej jemu zapłaci, zanim dzieło nie zostanie uznane i przyjęte. W umowie tej postanowiono też, że mistrz Walenty: [...] winien będzie wykonać całe dzieło z wyjątkiem jedynie budowy pomieszczenia dla koła, wieży i skrzyni rozdzielczej dla rur, które Czcigodna Kapituła wraz z częściami mosiężnymi, które mają być odlane i sporządzone we Wrocławiu (co będzie opiewało na około osiemdziesiąt dwa talary), jak również inne potrzebne materiały, jak drewno, żelazo, stal wraz z obręczami do koła wodnego, własnymi pieniędzmi ma zapłacić i dostarczyć; ponadto jeszcze Czcigodna Kapituła przyrzekła dać mistrzowi Walentemu odszkodowanie za odzież [...]. Po podpisaniu umowy mistrz Walenty przystąpił do szykowania elementów instalacji, a kapituła podpisała kolejną umowę ze [...] Stanisławem muratorem o wybudowanie wieży za uzgodnione 100 marek, 6 beczek napoju stołowego, 15 korcy pszenicy [...].
Budowa trwała około roku, a po jej zakończeniu Frombork mógł się pochwalić jednym z pierwszych na świecie wodociągów, w którym wykorzystywano energię samej wody (pierwszy tego typu wodociąg powstał w 1548 r. w Augsburgu). Woda płynąca kanałem poruszała wielkie koło wodne, a jego energia napędzała zamknięty łańcuch z przyczepionymi do niego czerpakami. Łańcuch wędrował wokół dwóch wałów. Dolny był przedłużeniem osi koła wodnego, a górny znajdował się na szczycie wieży. Czerpaki napełniając się wodą w najniższym punkcie, przesuwały się następnie wraz z łańcuchem w górę i tu w momencie obrotu na górnym wale woda wylewała się z nich do zbiornika umieszczonego na szczycie wieży. Stąd rurami wydrążonymi z pni sosnowych, spływała do warowni i do domów kanoników. Urządzono tam nawet fontanny w ogrodach.
Wodociąg ukończono w 1572 r. i działał bez zarzutu przez około 60 lat. Potem przeprowadzono pierwszy remont, gdyż rury zaczęły gnić, a mechanizmy zawodzić. W pewnym okresie wodociąg prawie całkiem został unieruchomiony, lecz dzięki pomocy biskupa Teodora Potockiego, który ofiarował drewno z własnych lasów, dokonano jego naprawy w 1720 r. Urządzenie działało do 1778 r. Zachowana do dziś wieża posiada w dolnej części układ cegieł pozwalający wnioskować o jej pochodzeniu z połowy XVI w. Jest to pozostałość średniowiecznego młyna. Górna część wieży została zbudowana później w 1571 r.
Kanał nieczynny jest od 1945 r. Na terenie miasta został w znacznym stopniu zasypany, pozostawiono tylko odcinek ujściowy poniżej Wieży Wodnej. Można tam zaobserwować kamienną konstrukcję ścian kanału. Powyżej Fromborka kanał jest dość dobrze zachowany i całkowicie czytelny w terenie, choć nie płynie nim woda. Jedynie niewielki odcinek powyżej miasta został w niedawnym czasie zasypany.
Bauda, z której kanał czerpał wodę, jest największą rzeką wypływającą z Wysoczyzny Elbląskiej. Ma długość 59 km, a powierzchnia jej dorzecza liczy 316,1 km2. Uchodzi do Zalewu Wiślanego około 2 km na północ od Fromborka.
Atrakcje turystyczne Fromborka